Preventief gezondheidsbeleid

Vlaanderen voert een eigen preventief gezondheidsbeleid om gezondheidswinst op bevolkingsniveau te realiseren en zo mensen langer te laten leven en de levenskwaliteit te verhogen. Naast preventieve gezondheidszorg kiest Vlaanderen ook voor een facettenbeleid. Zo wordt maximaal gestreefd naar het bevorderen, beschermen en behouden van de gezondheid.

De wettelijke basis voor dit beleid is gelegd in het decreet van 21 november 2003 betreffende het preventieve gezondheidsbeleid (preventiedecreet).

Begrippen

Gezondheidswinst realiseren dankzij preventie betekent de levensduur en de levenskwaliteit van de bevolking verhogen door de gezondheid van de bevolking te bevorderen, te beschermen of te behouden. Diverse initiatieven van gezondheidsbevordering en ziektepreventie, zowel binnen de gezondheidszorg (=preventieve gezondheidszorg) als daarbuiten (=facettenbeleid) kunnen daarvoor zorgen. Die initiatieven moeten wetenschappelijk onderbouwd zijn.

Preventie is – in het kader van het gezondheidsbeleid – meer dan voorkómen van ziekten (preventie van ziekten). Preventie omvat ook vroegdetectie (tijdig opsporen) en in veel gevallen ook vroeginterventie (vroeg behandelen) om erger te voorkomen (preventie bij een bepaalde ziekte).

Een facettenbeleid is dat deel van het preventieve gezondheidsbeleid dat buiten het domein van de gezondheidszorg valt en bijdraagt tot het bevorderen, beschermen of behouden van gezondheid.

De preventieve gezondheidszorg is het deel van de gezondheidszorg dat maatregelen en acties omvat die tot doel hebben de gezondheid te bevorderen, te beschermen of te behouden. Het vormt samen met het (preventieve) facettenbeleid het preventieve gezondheidsbeleid.

Binnen het preventieve gezondheidsbeleid in Vlaanderen worden 2 methoden toegepast:

  • Gezondheidsbevordering is de preventiemethode waarbij de processen ondersteund worden die individuen en groepen in staat stellen om de determinanten van hun gezondheid positief te beïnvloeden.
  • Ziektepreventie is de preventiemethode waarbij het optreden van bepaalde ziekten wordt voorkomen door:
    • bronnen van gevaar of bedreigende factoren voor de gezondheid weg te nemen of te beperken;
    • beschermende factoren te versterken;
    • de gezondheidsschade door ziekten wordt beperkt of de genezingskans wordt vergroot door tijdige opsporing van ziekten of risico’s.

Wanneer bedreigende factoren of determinanten buiten het lichaam gesitueerd zijn, dan worden ze exogeen genoemd. Als ze lichaamseigen zijn, dan spreekt men van endogene factoren of determinanten.

Beleidsinstrumenten

Gezondheidsdoelstellingen

Gezondheidsdoelstellingen zijn specifieke, meetbare en algemeen aanvaarde doelstellingen die men in een bepaalde periode wil realiseren met het oog op het behalen van gezondheidswinst op bevolkingsniveau. Zo worden prioriteiten gelegd binnen het preventieve gezondheidsbeleid.

Een gezondheidsdoelstelling wordt goedgekeurd door de Vlaamse Regering en het Vlaamse Parlement. Het werken met preventieve gezondheidsdoelstellingen is verankerd in het decreet van 21 november 2003 betreffende het preventieve gezondheidsbeleid.

Gezondheidsdoelstellingen zijn nauw verbonden aan het opvolgen van gezondheidsindicatoren. Uit diverse registratiegegevens is het mogelijk om op basis van gezondheidsindicatoren de (evolutie van) de gezondheidstoestand van de Vlaamse bevolking in kaart te brengen. Die indicatoren geven weer wat de belangrijkste gezondheidsproblemen zijn en vormen zo het uitgangspunt voor het formuleren van gezondheidsdoelstellingen. Ze maken het bovendien mogelijk de realisatie van de gezondheidsdoelstelling op te volgen.

De volgende gezondheidsdoelstellingen werden geformuleerd:

Gezondheidsconferentie

Een gezondheidsconferentie brengt verschillende deskundigen rond een gezondheidsprobleem samen met het oog op het formuleren van een voorstel van gezondheidsdoelstelling en de wetenschappelijk onderbouwde preventiestrategieën om de doelstelling te realiseren. De gezondheidsconferentie heeft daarbij ook de nodige aandacht voor de (financiële) middelen die nodig zijn om de doelstelling te realiseren.

Vlaamse werkgroepen

Om de expertise van de diverse sectoren maximaal bij het beleid te betrekken en om het draagvlak te verhogen worden in het kader van gezondheidsconferenties of daarbuiten Vlaamse werkgroepen opgericht rond een bepaald beleidsthema.

De volgende werkgroepen werden opgericht:

  • Vlaamse werkgroep Vlaamse Vaccinatiekoepel;
  • Vlaamse werkgroep Bevolkingsonderzoek;
  • Vlaamse werkgroep Bevolkingsonderzoek naar aangeboren aandoeningen;
  • Vlaamse werkgroep Bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker;
  • Vlaamse werkgroep Bevolkingsonderzoek naar borstkanker;
  • Vlaamse werkgroep Bevolkingsonderzoek naar dikkedarmkanker;
  • Vlaamse werkgroep Sensibilisering bevolkingsonderzoeken naar kanker;
  • Vlaamse werkgroep Monitoring bevolkingsonderzoeken naar kanker ;
  • Vlaamse werkgroep Tabak, alcohol en drugs;
  • Vlaamse werkgroep Suïcidepreventie;
  • Vlaamse werkgroep Voeding en beweging;
  • Vlaamse werkgroep Bedrijfsgezondheidszorg.

Samenwerking met andere bestuursniveaus

Omdat een goede afstemming met wat plaatselijk gebeurt noodzakelijk is, kan er samengewerkt worden met het lokale beleidsniveau (gemeenten en provincies).

Bevolkingsonderzoek

In het kader van ziektepreventie organiseert Vlaanderen bevolkingsonderzoeken. Dat is een veralgemeende en gestructureerde vorm van opsporing van, of screening naar bepaalde ziekten of risico’s bij mensen die in principe nog geen gezondheidsklachten hebben. Zo kan men het tijdstip van diagnose vervroegen en een beter behandelingsresultaat bekomen of complicaties voorkomen.

De Vlaamse overheid stelt zich tot doel de bevolking te beschermen tegen nutteloze screening en de kwaliteit van bevolkingsonderzoek te garanderen.

Collectieve gezondheidsovereenkomst

Met zeer verscheiden maatschappelijke sectoren en niet-gouvernementele organisaties kan de Vlaamse overheid collectieve gezondheidsovereenkomsten sluiten. De sectoren of organisaties engageren zich daarbij om één of meer Vlaamse gezondheidsdoelstellingen of andere aspecten van het preventieve gezondheidsbeleid na te streven door haar leden of de doelgroep tot wie ze zich richt te informeren, te sensibiliseren en aan te zetten tot gezond gedrag.

Actoren

De Vlaamse overheid werkt samen met verschillende actoren om het preventief gezondheidsbeleid te realiseren:

  • Logo's zijn locoregionale netwerken voor preventie (Loco-regionaal Gezondheidsoverleg en -Organisatie).
  • Partnerorganisaties  zijn centra voor expertise inzake preventie rond een bepaald beleidsthema. De expertise heeft betrekking op gezondheidsbevordering en/of ziektepreventie of het aanleveren van registratiegegevens of een combinatie ervan.
  • Organisaties met terreinwerking  zijn organisaties die instaan voor het veldwerk met betrekking tot het preventieve gezondheidsbeleid.
  • Individuele zorgaanbieders

Initiatieven

Initiatieven binnen het preventief gezondheidsbeleid hebben verschillende invalshoeken. We onderscheiden:

  • Initiatieven gericht op determinanten of risicofactoren;
  • Initiatieven gericht op ziekte of aandoening;
  • Initiatieven gericht op leeftijd, ontwikkelings- of levensfase.

Bij voorkeur grijpen de initiatieven in op de determinanten en de risicofactoren voor gezondheid. Wanneer die werkwijze niet mogelijk is, richten de initiatieven zich rechtstreeks op een ziekte of aandoening. In nog andere gevallen is het – vaak om organisatorische redenen - efficiënter om preventieve initiatieven te richten op personen in bepaalde leeftijdscategorieën of ontwikkelingsfasen.  

Financiering

Met haar jaarlijks budget voor het preventieve gezondheidsbeleid financiert Vlaanderen verschillende actoren en projecten binnen de volgende thema's.