Preventief gezondheidsbeleid

Vlaanderen voert een preventief gezondheidsbeleid om gezondheidswinst op bevolkingsniveau te realiseren en zo mensen niet alleen langer te laten leven maar ook hun levenskwaliteit te behouden en te verhogen. Dit gebeurt door initiatieven te nemen binnen de gezondheidszorg (preventieve gezondheidszorg) en daarbuiten (het zogenaamde facettenbeleid). Die initiatieven moeten wetenschappelijk onderbouwd zijn. De wettelijke basis voor dit beleid is gelegd in het decreet van 21 november 2003 betreffende het preventieve gezondheidsbeleid.

Hoe dit beleid realiseren?

Gezondheid, en ziekte, worden haast altijd bepaald door verschillende determinanten en risicofactoren. Dit betekent dat we tegelijk moeten inzetten op een veelheid van interventies. Om dit duidelijk te maken spreken we van een (gezondheids)matrix. De vier horizontale lijnen van die matrix vormen vier types van preventiestrategieën: educatie, omgevingsinterventies, afspraken en regels en zorg en begeleiding. De kolommen vormen de aangrijpingspunten voor deze preventiestrategieën: gaande van het individu tot de brede omgeving. 

De determinanten en factoren voor gezondheid willen we gunstig beïnvloeden door een beleid te voeren rechtstreeks gericht op de burger en in de verschillende levensdomeinen zoals: het gezin en de kinderopvang, het onderwijs, het werk, de vrije tijd, de buurt of gemeente maar ook binnen zorg en welzijn. Het gaat dus om preventieve gezondheidszorg (een beleid binnen de gezondheidszorg) maar evenzeer om facettenbeleid (een beleid in andere domeinen dan de gezondheidszorg). Per levensdomein kunnen de kolommen van de matrix anders zijn. Voor scholen zijn dit bijvoorbeeld: de leerling, de klas, heel de school, de omgeving buiten de school. Voor de eerstelijn zouden die kunnen zijn: de individuele burger, zijn directe leefomgeving (gezin, verblijfsentiteit), de voorziening waar hij een beroep op doet, de samenleving. Het is de bedoeling om in alle velden van de matrix initiatieven te nemen, maar dat is niet altijd mogelijk.

De acties binnen de matrix kunnen heel verschillend zijn van aard. Soms spelen ze in op het bevorderen van de gezondheid, soms gaat het vooral om ziektepreventie en soms om een combinatie van beide. Ze kunnen gericht zijn op determinanten of risicofactoren, rechtstreeks op ziektes of aandoeningen of op personen met een bepaalde leeftijd of in een bepaalde ontwikkelings- of levensfase.

Om burgers en intermediairen te helpen bij het uitvoeren van preventieve acties die wetenschappelijk onderbouwd zijn beschikken we over gevalideerde preventiemethodieken. Die kunnen opgezocht en geraadpleegd worden via www.preventiemethodieken.be en zijn doorgaans ontwikkeld door partnerorganisaties van de Vlaamse overheid op basis van een vooraf bepaalde leidraad.

Om ook op vlak van preventie iedereen gelijke kansen te geven wordt doorheen heel het preventieve gezondheidsbeleid, en dus ook in alle levensdomeinen,  aandacht besteed aan een werking volgens de principes van het proportioneel universalisme. Dit betekent dat het beleid gericht is op alle burgers maar met een verschillende intensiteit voor bepaalde doelgroepen, waarbij die intensiteit varieert in functie van de mate van socio-economische of gezondheidsachterstand.

Gezondheidsdoelstellingen en prioriteiten

Vlaamse gezondheidsdoelstellingen zijn specifieke, meetbare en algemeen aanvaarde doelstellingen op vlak van preventie die men in een bepaalde periode wil realiseren met het oog op het behalen van gezondheidswinst op bevolkingsniveau. Een gezondheidsdoelstelling wordt goedgekeurd door de Vlaamse Regering en het Vlaamse Parlement. Met het vastleggen van gezondheidsdoelstellingen wordt een breed maatschappelijk draagvlak gecreëerd om met zijn allen hieraan te werken.

De volgende gezondheidsdoelstellingen zijn momenteel van kracht:

  • 'De Vlaming leeft gezonder in 2025': deze gezondheidsdoelstelling vervangt de vroegere doelstellingen: Gezondheidsdoelstelling 'voeding en beweging' en de Gezondheidsdoelstelling 'tabak, alcohol en drugs'. In deze recentste gezondheidsdoelstelling is gekozen een aantal nieuwe accenten: subdoelstellingen op vlak van beleid in diverse levensdomeinen (settings) die meerdere thema’s omvatten (meer geïntegreerde aanpak), aandacht voor proportioneel universalisme en meer aandacht voor implementatie van gevalideerde preventiemethodieken
  • 'Suïcidepreventie'
  • 'Bevolkingsonderzoeken naar kanker'
  • 'Vaccinaties'

Daarnaast zijn er nog andere beleidsprioriteiten binnen het preventieve gezondheidsbeleid.
Wat algemene preventie betreft gaat dan bijvoorbeeld om:

Wat milieugezondheid betreft gaat het bijvoorbeeld om:

Welke beleidsinstrumenten gebruiken we hiervoor?

Monitoring en evaluatie van het preventieve gezondheidsbeleid

Uit diverse registratiesystemen is het mogelijk om op basis van gezondheidsindicatoren de (evolutie van) de gezondheidstoestand van de Vlaamse bevolking in kaart te brengen. Die indicatoren geven weer wat de belangrijkste gezondheidsproblemen zijn. Ze vormen het uitgangspunt voor het bepalen van prioriteiten, laten toe de evolutie van de gezondheid van de Vlamingen te monitoren en helpen om het preventieve gezondheidsbeleid te evalueren.
Daarnaast maken we gebruik van een bevraging in diverse levensdomeinen om te peilen naar de het preventiebeleid dat er gevoerd wordt. Zo kunnen we procesindicatoren opvolgen.
Uiteraard wordt dit aangevuld met een evaluatie van de werking van diverse organisaties binnen het preventieve gezondheidsbeleid die meestal is opgebouwd rond resultaatgebieden en operationele doelstellingen.
Voor Milieugezondheidszorg kunnen gezondheidsindicatoren, indien van toepassing, gedifferentieerd worden in indicatoren van blootstelling, belasting en effect.

Gezondheidsconferentie

Een gezondheidsconferentie brengt verschillende deskundigen rond een gezondheidsprobleem samen. Dit kan leiden tot het formuleren van een voorstel van gezondheidsdoelstelling, de wetenschappelijk onderbouwde preventiestrategieën om de doelstelling te realiseren en het inventariseren van de daarvoor nodig geachte middelen.

Vlaamse werkgroepen

Om de expertise van de diverse actoren en deskundigen maximaal bij het beleid te betrekken en om het draagvlak te verhogen worden in het kader van gezondheidsconferenties of daarbuiten Vlaamse werkgroepen opgericht.
De volgende werkgroepen zijn momenteel geïnstalleerd:

  • Vlaamse werkgroep Vlaamse Vaccinatiekoepel;
  • Vlaamse werkgroep Bevolkingsonderzoek;
  • Vlaamse werkgroep Bevolkingsonderzoek aangeboren aandoeningen;
  • Vlaamse werkgroep Bevolkingsonderzoek Baarmoederhalskanker;
  • Vlaamse werkgroep Bevolkingsonderzoek Borstkanker;
  • Vlaamse werkgroep Bevolkingsonderzoek Dikkedarmkanker;
  • Vlaamse werkgroep Sensibilisering bevolkingsonderzoeken naar kanker;
  • Vlaamse werkgroep Monitoring bevolkingsonderzoeken naar kanker;
  • Vlaamse werkgroep Suïcidepreventie;
  • Vlaamse werkgroep Bedrijfsgezondheidszorg;

Samenwerking met andere bestuursniveaus

Omdat een goede afstemming met wat plaatselijk gebeurt noodzakelijk is, kan er samengewerkt worden met het lokale beleidsniveau (gemeenten en provincies). Gemeentebesturen worden in het kader van ‘Gezonde gemeente’ begeleid en ondersteund door de Logo’s (zie verder) bij het uitwerken en opvolgen van hun lokaal preventieve gezondheidsbeleid.

Momenteel wordt gewerkt aan regelgeving om te voorzien in een co-financiering met lokale besturen om lokale preventiewerken uit te bouwen in kleine gemeenten.

Bevolkingsonderzoek

De Vlaamse regelgeving voorziet dat bevolkingsonderzoeken in het kader van ziektepreventie niet toegelaten zijn zonder toestemming van de Vlaamse minister bevoegd voor het gezondheidsbeleid. Hiermee wil de Vlaamse overheid de bevolking te beschermen tegen nutteloze screening en wil ze de kwaliteit van bevolkingsonderzoeken garanderen.

In het kader van ziektepreventie organiseert Vlaanderen zelf bevolkingsonderzoeken. Dat is een veralgemeende en gestructureerde vorm van screening naar bepaalde ziekten of risico’s bij mensen die in principe nog geen gezondheidsklachten hebben. Zo kan men het tijdstip van diagnose vervroegen en een beter behandelingsresultaat bekomen of complicaties voorkomen.

De volgende Vlaamse bevolkingsonderzoeken zijn momenteel in voege:

  • Bevolkingsonderzoek Aangeboren aandoeningen;
  • Bevolkingsonderzoek Baarmoederhalskanker;
  • Bevolkingsonderzoek Borstkanker;
  • Bevolkingsonderzoek Dikkedarmkanker.

Collectieve gezondheidsovereenkomst

Met maatschappelijke sectoren en niet-gouvernementele organisaties kan de Vlaamse overheid collectieve gezondheidsovereenkomsten sluiten. De sectoren of organisaties engageren zich daarbij om één of meer Vlaamse gezondheidsdoelstellingen of andere aspecten van het preventieve gezondheidsbeleid mee te helpen realiseren.

Actoren

De Vlaamse overheid werkt samen met verschillende actoren om het preventief gezondheidsbeleid te realiseren:

  • Logo's: locoregionale preventie-netwerken die vooral instaan voor het dissemineren van gevalideerde preventiemethodieken naar hun netwerk, het begeleiden en ondersteunen van lokale besturen bij het uitwerken en opvolgen van hun lokale preventieve gezondheidsbeleid en voor de eerste trap van het medisch milieukundig netwerk. De Logo’s werken rond de operationele doelstellingen die jaarlijks door de minister worden bepaald met het realiseren van de Vlaamse gezondheidsdoelstellingen en de andere preventieve beleidsprioriteiten. Momenteel is een aanpassing van de regelgeving in voorbereiding voor het oprichten van lokale intergemeentelijke preventiewerkingen in cofinanciering met kleine gemeenten voor het versterken, op uitvoerend vlak, van het lokale preventiebeleid;
  • Partnerorganisaties zijn centra voor expertise die onder andere instaan voor methodiekontwikkeling en ondersteuning van de implementatie van de preventiemethodieken;
  • Organisaties met terreinwerking staan in voor de implementatie of uitvoering van de preventiemethodieken;
  • Individuele zorgaanbieders staan binnen hun reguliere werking in voor de implementatie en uitvoering van de preventiemethodieken. Naast deze ‘reguliere’ actoren in de zorg gaat het bijvoorbeeld ook om tabakologen, coaches voor bewegen op verwijzing, begeleiders van groepssessies ‘gezond eten’, procesbegeleiders voor een preventiebeleid in ondernemingen, procesbegeleiders voor preventiebeleid in woonzorgcentra.

Financiering

Met haar jaarlijks budget voor het preventieve gezondheidsbeleid financiert Vlaanderen verschillende actoren en projecten binnen de volgende thema's.