Nieuwe richtlijn moet vrijheidsbeperking in geestelijke gezondheidszorg tegengaan

  • 21 maart 2019

Woensdag 20 maart 2019 ging een nieuwe richtlijn van kracht voor de preventie en toepassing van afzondering en fixatie in de residentiële geestelijke gezondheidszorg. Aanleiding is het rapport ‘Vrijheidsbeperkende maatregelen bij kinderen en jongeren in kinderpsychiatrische afdelingen van algemene en psychiatrische ziekenhuizen’ door Zorginspectie. Daaruit bleek dat een aantal voorzieningen regelmatig vrijheidsbeperkende maatregelen toepast, waaronder afzondering en fixatie. Ook investeringen in de gebouwen en vorming in agressiebeheersing moeten het gebruik van vrijheidsbeperking tot een minimum herleiden.

De richtlijn is gebaseerd op internationaal wetenschappelijk gevalideerd onderzoek. Ze stelt preventie voorop (infrastructurele inrichting en herinrichting, vormingen voor personeel, uniform regelgevend en normatief kader, de-escalerend optreden…) en staat toe dat louter en alleen vrijheidsbeperkend kan worden opgetreden als de betrokkene voor zichzelf of anderen in zijn direct omgeving een gevaar vormt.

Jo Vandeurzen, Vlaams minister van Welzijn, Volksgezondheid en Gezin: “Afzondering en fixatie houden risico’s in, zowel voor de zorggebruikers als de hulpverleners. Voor beide zijn dergelijke maatregelen psychisch zwaar en kan het gebruik van dwang ook tot fysieke kwetsuren leiden. Over dit thema bestaat er dan ook een grote maatschappelijke bekommernis. Daarom voeren we nu ook een nieuwe richtlijn in om fixatie en afzondering in alle sectoren zo veel mogelijk te vermijden. Voor momenten waarop fixatie of afzondering niet te vermijden is, biedt de richtlijn een duidelijk kwaliteitskader waarmee hulpverleners actief aan de slag kunnen gaan.”

Preventie, preventie, preventie

De richtlijn, ontwikkeld door het Steunpunt Welzijn, Volksgezondheid en Gezin, is wetenschappelijk en juridisch onderbouwd, bevat aanbevelingen voor zowel beleidsmedewerkers, hulpverlenersteams als individuele hulpverleners en werd in samenwerking met de sector uitgetekend. De vraag naar een duidelijker kader om afzondering en fixatie zoveel mogelijk te voorkomen leeft niet enkel bij de hulpverleners. Ook patiënten- en familieverenigingen zijn al langer vragende partij voor meer preventie en alternatieve manieren om met escalatie en agressie om te gaan.

Wanneer hulpverleners toch beslissen om tot dwangmaatregelen over te gaan, moeten de waardigheid en de rechten van de zorggebruiker maximaal gerespecteerd worden. De autonomie van de zorggebruiker vormt immers een basisbeginsel van de gezondheidszorg in Vlaanderen. Dr. Kathleen De Cuyper, projectleider LUCAS KU Leuven: “Deze richtlijn moet als een geheel beschouwd en gebruikt worden. Het gebruik van afzondering en fixatie kan enkel als een uitzonderlijke veiligheidsmaatregel, in geval van ernstig en acuut gevaar, en enkel indien alternatieve interventies niet volstaan. Nabespreking en opvolging zijn daarenboven integrale onderdelen van afzondering of fixatie, met als doel nieuwe dwangmaatregelen te voorkomen.”

De richtlijn zal opgenomen worden in het referentiekader vrijheidsbeperkende maatregelen voor de (psychiatrische) ziekenhuizen. De navolging van de richtlijn zal door Zorginspectie gecontroleerd worden. Daarenboven is het Steunpunt Welzijn, Volksgezondheid en Gezin gestart met een vervolgstudie waarin wordt onderzocht of de richtlijn aangevuld kan worden met aanbevelingen voor specifieke technieken die de hulpverleners kunnen gebruiken voor het uitvoeren van een afzondering of fixatie in het kader van agressie en escalatie. Het consortium van psychologen (LUCAS KU Leuven) en juristen (Instituut voor Sociaal Recht, KU Leuven) die de richtlijn ontwikkelden, krijgt versterkt van verpleegkundigen (Academisch Centrum voor Verpleeg- en Vroedkunde, KU Leuven). 

Dringende en preventieve aanpassingen aan infrastructuur

De kinderpsychiatrische diensten in de algemene en psychiatrische ziekenhuizen kunnen tevens bij de Vlaamse overheid een subsidieaanvraag indienen om aanpassingen te doen aan hun infrastructuur. Het kan gaan om dringende bouwkundige ingrepen om de veiligheid van het personeel en/of de veiligheid/behandeling van de zorggebruikers te verbeteren. Maar ook preventieve structurele maatregelen in residentiële voorzieningen die werken met minderjarigen worden vanuit de overheid ondersteund met een subsidie. Zo kunnen zij een time-outruimte inrichten, zorgtechnologie installeren, de buitenomgeving aanpassen. Het is belangrijk dat de diensten zo preventief mogelijk kunnen werken en de ouders en steunfiguren ook effectief bij het hulpverleningstraject betrekken. De uiterste indieningdatum voor de subsidieaanvraag is 31 maart 2019.

Agressie in bedwang houden

Er werd voor 2019 een budget van 1 miljoen euro voorzien voor vorming over agressie in de jeugdhulp, zowel voor de geestelijke gezondheidszorg als de andere jeugdhulpsectoren. Binnen dit project zal men in 2019:

organisaties ondersteunen bij het uitwerken van een beleid ‘omgaan met agressief gedrag’,

  • een academische werkplaats oprichten met als focus de ontwikkeling en uitbouw van een ‘positief leefklimaat’,
  • een vormingsaanbod aanbieden tot herstelgericht werken binnen zorg en welzijn,
  • een intersectorale gegevensset ontwikkelen rond de toepassing van vrijheidsbeperkende maatregelen. Deze zal ook van toepassing zijn op de volwassenenpsychiatrie.

Een uniform begrippenkader en toekomstgericht referentiekader

In overleg met de sector, beroepsgroepen en ervaringsdeskundigen werd vanuit het agentschap Zorg en Gezondheid een eenduidige begrippenlijst voor de toepassing van vrijheidsbeperkende maatregelen opgesteld. Dit begrippenkader is cruciaal voor een efficiënte controle door Zorginspectie. Het referentiekader van de psychiatrische ziekenhuizen beschrijft de verwachtingen en kwaliteitsvoorwaarden waar voorzieningen aan moeten voldoen. In overleg met de sector, beroepsgroepen en ervaringsdeskundigen werd in 2018 de module ‘vrijheidsbeperkende maatregelen’ van dit referentiekader geactualiseerd en verfijnd. 

Meer info m.b.t. de multidisciplinaire richtlijn

Tine Peeters, Kathleen De Cuyper, Tim Opgenhaffen, Inez Buyck, Johan Put & Chantal Van Audenhove (2019) De preventie en toepassing van afzondering en fixatie in de residentiële geestelijke gezondheidszorg. Een multidisciplinaire richtlijn met zicht op de toekomst. Leuven: Steunpunt Welzijn, Volksgezondheid en Gezin.